niedziela, 26 października 2014

Ocena możliwości zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym do ogólnego stażu emerytalnego

Wyrok
Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych
z dnia 9 lipca 2013 r.
III UK 103/12
 
1. Praca w gospodarstwie rolnym nie może polegać na doraźnej pomocy. Takiego waloru z pewnością nie ma praca w gospodarstwie rolnym świadczona w czasie urlopu wypoczynkowego, traktowana jako sposób rekreacji przez osoby przyjeżdżające z miasta na wieś. Jeżeli jednak osoba bliska rolnikowi, stale mieszkająca na terenie gospodarstwa rolnego lub w jego pobliżu, zatrudniona jako pracownik i z tego tytułu podlegająca pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, a jednocześnie równolegle stale pracująca w gospodarstwie rolnym w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie (co jest do pogodzenia z zatrudnieniem pracowniczym poza gospodarstwem rolnym), korzysta z urlopu bezpłatnego specjalnie w celu udziału w pracach rolniczych w okresie ich nasilenia, to okres takiej pracy powinien być zaliczony do ogólnego stażu ubezpieczeniowego. Warunek stałej pracy w gospodarstwie rolnym może być
zatem spełniony nawet w odniesieniu do dwóch pięciodniowych przerw w wykonywaniu pracy zarobkowej, stanowiącej pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego wnioskodawcy, jeżeli poza tym wnioskodawca stale pracował w gospodarstwie rolnym, co najmniej przez 4 godziny dziennie, przez cały czas zamieszkiwania w tym gospodarstwie wspólnie z teściami. Dwa pięciodniowe okresy urlopu bezpłatnego nie mogą być oceniane w oderwaniu od całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności wpływu codziennej pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym teściów na jego ogólne funkcjonowanie.
 2. Jeżeli praca w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczona była przed dniem 1 stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu pracy, to przy ustalaniu prawa do emerytury uwzględnia się ten okres także, gdy przypadał w czasie wakacji szkolnych ucznia albo urlopu bezpłatnego pracownika, niezalenie od tego, jak długo trwały te wakacje lub ten urlop (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.)). Należy jednak podkreślić, że jedynie wykonywanie stałej a nie dorywczej pracy w gospodarstwie rolnym, w którym osoba zainteresowana zamieszkuje lub ma możliwość codziennego wykonywania prac związanych z prowadzoną działalnością rolniczą, w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, pozwala na przyjęcie ziszczenia się przesłanek z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Nie może to zatem być doraźna kilkudniowa pomoc w gospodarstwie rolnym, lecz stałe przyczynianie się pracą do jego funkcjonowania jako organizmu gospodarczego.


-     Legalis
-     Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Art. 10 ust. 1 pkt 3


Numer 787670


Skład sądu
SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)
 SSN Bogusław Cudowski
 SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)


Sentencja
Sąd Najwyższy w sprawie z odwołania Józefa K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L. o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 lipca 2013 r., skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 29 maja 2012 r., sygn. akt III AUa 374/12, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w L. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.



Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. decyzją z 21 lipca 2010 r. odmówił ubezpieczonemu Józefowi K. prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, ponieważ wnioskodawca, urodzony 16 września 1950 r., na dzień 1 stycznia 1999 r. legitymował się co prawda wymaganym 15-letnim stażem pracy w szczególnych warunkach, nie wykazał jednak ogólnego wymaganego okresu ubezpieczenia wynoszącego 25 lat, ponieważ jego ogólny staż ubezpieczeniowy wynosi jedynie 24 lata, 11 miesięcy i 20 dni. Organ rentowy nie uwzględnił okresów pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym teściów od 26 października do 30 października 1981 r., od 6 grudnia do 10 grudnia 1982 r. i od 17 października do 21 października 1983 r., uznając, że praca w kilkudniowych okresach urlopów bezpłatnych nie była stała, ale wykonywana w zależności od potrzeb. W okresie od 17 października do 21 października 1983 r. wnioskodawca nie był zgłoszony do ubezpieczenia rolniczego jako domownik rolnika.
 Od powyższej decyzji wnioskodawca wniósł odwołanie, domagając się ustalenia prawa do emerytury w wieku obniżonym. W uzasadnieniu odwołania podniósł, że w spornych okresach wykonywał pracę w gospodarstwie rolnym teściów w pełnym wymiarze, od świtu do nocy a nawet w nocy, zajmując się plantacją tytoniu oraz zwierzętami hodowlanymi.
 Sąd Okręgowy w L. - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 17 lutego 2012 r., VII U 549/12, zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że Józefowi K. przysługuje prawo do emerytury od 1 listopada 2010 r.
 Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca obecnie nie pracuje i nie jest członkiem Otwartego Funduszu Emerytalnego, posiada ogólny staż ubezpieczeniowy 25 lat i 5 dni oraz staż pracy w warunkach szczególnych 18 lat, 6 miesięcy i 13 dni. W okresie od 3 lipca 1975 r. do 31 grudnia 1991 r. wnioskodawca był zatrudniony w L. jako konserwator maszyn i urządzeń, ślusarz oraz kaletnik. W okresach od 26 października do 30 października 1981 r., od 6 grudnia do 10 grudnia 1982 r. oraz od 17 października do 21 października 1983 r. przebywał na urlopach bezpłatnych. Teściowie wnioskodawcy byli właścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,13 ha. Wnioskodawca mieszkał w gospodarstwie rolnym teściów od 1972 r. do 1983 r. Po pracy oraz w czasie urlopów bezpłatnych wnioskodawca pracował w gospodarstwie teściów, zajmując się przede wszystkim plantacją zakontraktowanego tytoniu. Suszenie tytoniu rozpoczynało się we wrześniu lub w październiku, potem tytoń był segregowany, układany w bele i odstawiany do punktu skupu. Wnioskodawca zajmował się także obrządkiem inwentarza. W spornych okresach jedynie wnioskodawca z żoną zamieszkiwał z teściami.
 Sąd Okręgowy uznał, że mieszkając wspólnie z teściami wnioskodawca w okresie urlopów bezpłatnych wykonywał pracę w gospodarstwie rolnym teściów. Skoro wnioskodawca brał urlopy bezpłatne w celu pracy w gospodarstwie rolnym i zajmował się wszystkimi czynnościami dotyczącymi plantacji tytoniu oraz zwierząt hodowlanych, to należało przyjąć, że świadczył pracę rolniczą w pełnym, właściwym dla rolnika wymiarze.
 Zgodnie z art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27. Wymagana przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przesłanka 15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych została przez wnioskodawcę spełniona. Wnioskodawca nie przystąpił do Otwartego Funduszu Emerytalnego.
 Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnia się również przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe, ustalone na zasadach określonych w art. 5-7, są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. Przepis powyższy nie wskazuje długości pracy w gospodarstwie rolnym jako warunku zaliczenia tego okresu do stażu pracy. Chodzi jedynie o to, aby praca ta była świadczona w co najmniej połowie pełnego wymiaru czasu pracy.
 Sąd Okręgowy ocenił, że wnioskodawca spełnia warunki przewidziane w art. 184 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ w spornych okresach świadczył pracę w gospodarstwie rolnym teściów w pełnym wymiarze w czasie urlopów bezpłatnych. Za chybiony uznał Sąd Okręgowy zarzut organu rentowego, że wnioskodawca nie był po 1 stycznia 1983 r. zgłoszony do ubezpieczenia rolniczego jako domownik rolnika.
 Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jego pełnomocnik, zarzucając naruszenie art. 184 ust. 1 i art. 27 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przekroczenie wyrażonej w art. 233 § 1 KPC zasady swobodnej oceny dowodów, sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego w wyniku uznania, że wnioskodawca spełnił wszystkie warunki do przyznania mu prawa do emerytury w wieku obniżonym, w tym udowodnił ponad 25-letni ogólny okres ubezpieczenia. Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.
 Sąd Apelacyjny w L. - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 29 maja 2013 r., III AUa 374/12, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy.
 Sąd Apelacyjny podkreślił, że dla rozstrzygnięcia sprawy istotne było ustalenie, czy wnioskodawca, który w spornym okresie pozostawał w zatrudnieniu pracowniczym, mógł zostać potraktowany jako domownik rolnika i czy praca świadczona przez niego w gospodarstwie rolnym teściów w czasie udzielonego przez pracodawcę urlopu bezpłatnego była pracą w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten pozwala na uwzględnienie okresów ubezpieczenia społecznego rolników, obejmującego również domowników, a także okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim domowników rolnika, przypadających w czasie, kiedy nie funkcjonowało ubezpieczenie społeczne rolników. Przepis nie zawiera definicji prowadzenia gospodarstwa rolnego ani definicji pracy w gospodarstwie rolnym. Jednakowe traktowanie okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z okresami, kiedy ubezpieczenie to nie funkcjonowało, oznacza, że przepis dotyczy prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim na takich zasadach, na jakich zostały one objęte ubezpieczeniem społecznym rolników. W przepisach regulujących ubezpieczenie społeczne rolników należy szukać definicji gospodarstwa rolnego, osoby prowadzącej gospodarstwo rolne i osoby wykonującej pracę w gospodarstwie rolnym. Za wymienione w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy, przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym, uważa się okresy wykonywania pracy na takich warunkach, jakie po 1 stycznia 1983 r. dawałyby podstawę do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników. Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133), wprowadzająca obowiązek ubezpieczenia społecznego domowników, w art. 2 pkt 2 zawierała definicję domownika, określając go jako członka rodziny rolnika pracującego w gospodarstwie rolnym, jeżeli pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rolnikiem, ukończył 16 lat, nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia na podstawie innych przepisów, a ponadto praca w gospodarstwie rolnym stanowi jego główne źródło utrzymania. Późniejsza definicja domownika z art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) również wymagała zamieszkiwania z rolnikiem lub w bliskim sąsiedztwie i stałej pracy w gospodarstwie rolnym. Stała praca w gospodarstwie rolnym nie polega na codziennym wykonywaniu czynności rolniczych, co ze względu na rozmiar gospodarstwa lub rodzaj produkcji rolnej może nie być w pewnych okresach konieczne, lecz na gotowości do wykonania pracy rolniczej, jeżeli sytuacja tego wymaga. Dlatego wymagane jest nie tylko zamieszkiwanie w pobliżu gospodarstwa rolnego, co zapewnia dyspozycyjność osoby pracującej w gospodarstwie (wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00, OSNAPiUS 2003 nr 7, poz. 186), ale przede wszystkim stała gotowość do pracy i niepodleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu oraz traktowanie pracy w gospodarstwie rolnym jako głównego źródła utrzymania. Warunków tych nie spełniają pięciodniowe przerwy w wykonywaniu pracy zarobkowej stanowiącej tytuł ubezpieczenia społecznego.
 Sąd Apelacyjny uznał za zasadny apelacyjny zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w tym co do potraktowania jako okresu składkowego okresu pracy domownika po 1 stycznia 1983 r., który może być uwzględniony przy ustalaniu prawa do świadczeń jedynie pod warunkiem opłacenia składek z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników. Wnioskodawca podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu (pracowniczemu), dlatego też nie mógł spełniać jednocześnie warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników i tym samym zostać zgłoszony do tego ubezpieczenia w okresie kilkudniowej przerwy w świadczeniu pracy na podstawie stosunku pracy.
 Sąd Apelacyjny uznał, że ubiegając się o emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym przewidzianą w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wnioskodawca nie spełnił warunku wykazania 25-letniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego przed dniem wejścia w życie tej ustawy, czyli przed 1 stycznia 1999 r., i nie mógł nabyć prawa do tego świadczenia.
 Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu wnioskodawcy jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), przez jego błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowej interpretacji pojęcia gospodarstwa rolnego oraz pojęcia zatrudnienia w gospodarstwie rolnym i błędnym przyjęciu, że mimo braku ustawowej definicji gospodarstwa rolnego oraz pojęcia zatrudnienia w gospodarstwie rolnym zawartych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, za przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym uważa się okresy wykonywania takiej pracy na warunkach, jakie po tym dniu dawałyby podstawę do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników, podczas gdy okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być uważany za przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres ubezpieczenia społecznego domownika ze względu na to, że art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, ale reguluje kwestię stażu emerytalnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, którym okres pracy w gospodarstwie rolnym jest zaliczany wprost i traktowany jak okres składkowy niezależnie od uregulowań zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników; 2) art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez błędną jego wykładnię i uznanie, że niezbędną przesłanką ustalenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym jest jej stałość, podczas gdy przepis ten nie zawiera tego warunku, od którego uzależniony byłby wymagany staż emerytalny; 3) art. 6 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez jego błędne zastosowanie, tj. zastosowanie go mimo braku odesłania do niego w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podczas gdy obie ustawy tworzą całkowicie odrębne od siebie reżimy prawne, a art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dotyczy innych osób niż wymienione w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; 4) art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 i w związku z art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez ich niewłaściwe zastosowanie, tj. brak ich zastosowania w sytuacji, gdy spełnione zostały wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie skarżącemu prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym w związku z pracą w szczególnych warunkach, w szczególności zaś w odniesieniu do stażu ubezpieczeniowego niezbędnego dla uzyskania prawa do emerytury, które to naruszenie przepisów prawa materialnego stanowi konsekwencję dokonania przez Sąd drugiej instancji błędnej wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co stanowiło przyczynę odmowy przyznania skarżącemu prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, podczas gdy dokonanie prawidłowej wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i przyjęcie do stażu ubezpieczeniowego okresów pracy w gospodarstwie rolnym teściów w okresach przebywania przez skarżącego na urlopach bezpłatnych powinno mieć swoje odzwierciedlenie w przyznaniu skarżącemu prawa do wcześniejszej emerytury w związku z pracą w szczególnych warunkach.
 Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę przez orzeczenie co do istoty sprawy i ustalenie przysługiwania skarżącemu prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach poczynając od 24 marca 2011 r. oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego.
 Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w dotychczasowym orzecznictwie sądów.
 Problem wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy ustalenia, czy przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy skarżącego w gospodarstwie rolnym teściów mogą być zaliczone do ogólnego stażu emerytalnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ujawniły się rozbieżności w zakresie wykładni tego przepisu; z jednej strony przyjmuje się, że za przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym uważa się okresy wykonywania takiej pracy na warunkach, jakie po tym dniu dawałyby podstawę do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników (wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00, OSNAPiUS 2003, nr 7, poz. 186), z drugiej strony prezentowane jest stanowisko, że okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być uważany za przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres ubezpieczenia społecznego domownika, gdyż po pierwsze - okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed 1 stycznia 1983 r. nie były okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu i nie była za nie opłacana składka na ubezpieczenie społeczne oraz po drugie - art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, ale reguluje kwestie stażu emerytalnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, którym okres pracy w gospodarstwie rolnym jest zaliczany wprost i traktowany jak okres składkowy niezależnie od uregulowań zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników (wyroki Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSNAPiUS 2002, nr 16, poz. 394 oraz z 6 stycznia 2010 r., I UK 246/09).
 Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji podzielił pierwszy z prezentowanych poglądów i dokonał błędnej wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznając, że prawidłowa wykładnia tego przepisu wymaga zastosowania art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, i w świetle ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w sposób błędny dokonał interpretacji pojęcia gospodarstwa rolnego oraz pojęcia zatrudnienia w gospodarstwie rolnym, przyjmując, że mimo braku ustawowej definicji gospodarstwa rolnego oraz pojęcia zatrudnienia w gospodarstwie rolnym zawartej w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, za przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym uważa się okresy wykonywania takiej pracy na warunkach, jakie po tym dniu dawałyby podstawę do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników. W ocenie skarżącego, okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być uważany za przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres ubezpieczenia społecznego domownika ze względu na to, że art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, ale reguluje kwestie stażu emerytalnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, którym okres pracy w gospodarstwie rolnym jest zaliczany wprost i traktowany jak okres składkowy niezależnie od uregulowań zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Istniejące rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wymagają dokonania wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jako budzącego poważne wątpliwości, tj. ustalenia, czy przepis ten powinien być interpretowany w kontekście przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, czy też stanowi samodzielną podstawę zaliczenia do stażu emerytalnego okresów pracy w gospodarstwie rolnym, a w związku z tym, czy okres pracy w gospodarstwie rolnym jest zaliczany wprost do stażu emerytalnego i traktowany jak okres składkowy niezależnie od uregulowań zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników.
 Skarżący, zgodnie z ustaleniami organu rentowego, legitymuje się ogólnym stażem ubezpieczeniowym w wymiarze 24 lata, 11 miesięcy i 20 dni. Skarżący udowodnił ponad 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach. Do uzyskania prawa do emerytury w związku z pracą w szczególnych warunkach, przy przyjęciu, że 1 miesiąc odpowiada 30 dniom, skarżącemu brakuje 10 dni, które powinny być zaliczone do stażu emerytalnego na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
 Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy, co dotyczy zwłaszcza zarzutu naruszenia art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnia się również, traktując je, z zastrzeżeniem art. 56 tej ustawy, jak okresy składkowe, przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe, ustalone na zasadach określonych w art. 5-7 tej ustawy, są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. Okresów tych nie uwzględnia się, jeżeli zostały one zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty, na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.
 W rozpoznawanej sprawie przytoczony przepis miałby znaleźć zastosowanie do okresów pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym teściów od 26 października do 30 października 1981 r. oraz od 6 grudnia do 10 grudnia 1982 r. (łącznie 10 dni). W tym czasie wnioskodawca, pozostający w zatrudnieniu pracowniczym, korzystał z urlopów bezpłatnych udzielonych mu przez pracodawcę i za te okresy nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne pracowników.
 Zasadniczym warunkiem uwzględnienia okresów pracy rolniczej, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przy ustalaniu prawa do emerytury jest zastrzeżenie, że okresy te nie zostały zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W przypadku wnioskodawcy nie mamy do czynienia z taką sytuacją, ponieważ jako pracownik (osoba zatrudniona na podstawie stosunków pracy) ubiega się on o emeryturę z powszechnego systemu ubezpieczenia.
 Przy ustalaniu prawa do emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresy pracy rolniczej bierze się pod uwagę dopiero po uwzględnieniu wszystkich udokumentowanych okresów składkowych i nieskładkowych. Jeżeli więc z okresem pracy rolniczej zbiega się jakiś inny okres ubezpieczenia (składkowy lub nieskładkowy), to do nabycia prawa do emerytury zaliczyć należy ten inny okres składkowy lub nieskładkowy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 3 sierpnia 2000 r., II UKN 665/99, OSNAPiUS 2002 nr 4, poz. 94, z 15 grudnia 2000 r., II UKN 147/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 389; z 19 grudnia 2001 r., II UKN 698/00, OSNAPiUS 2003 nr 19, poz. 473; z 3 grudnia 2004 r., II UK 59/04, OSNP 2005 nr 13, poz. 195). W przypadku wnioskodawcy okresy pracy rolniczej w gospodarstwie rolnym teściów w czasie korzystania z urlopu bezpłatnego od 26 października do 30 października 1981 r. oraz od 6 grudnia do 10 grudnia 1982 r. powinny być wzięte pod uwagę i rozważone w kontekście spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ wszystkie pozostałe udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe składają się na staż ubezpieczeniowy wynoszący 24 lata, 11 miesięcy i 20 dni zamiast wymaganych 25 lat. Jednocześnie z okresem pracy rolniczej w tych okresach nie zbiega się żaden inny okres ubezpieczenia (składkowy lub nieskładkowy), ponieważ w tym czasie wnioskodawca korzystał z urlopu bezpłatnego, który nie jest traktowany jako okres składkowy lub nieskładkowy w pracowniczym ubezpieczeniu społecznym (z tytułu zatrudnienia typu pracowniczego).
 Okresy pracy rolniczej przypadające przed 1 stycznia 1983 r. traktuje się jako okresy składkowe, jeżeli ubezpieczony, mając ukończone 16 lat, pracował w gospodarstwie rolnym, czyli miał inny status niż rolnik (od tej daty rolnicy mieli obowiązek opłacania składek również za domowników pracujących w gospodarstwie rolnym). Nie ulega wątpliwości, że za wnioskodawcę nie były opłacane składki na ubezpieczenie rolnicze (przed 1 stycznia 1983 r. nie było zresztą takiego obowiązku).
 W tym kontekście rozważenia wymaga, czy ustalona przez Sądy obu instancji praca wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym teściów w czasie korzystania z urlopu bezpłatnego od 26 października do 30 października 1981 r. oraz od 6 grudnia do 10 grudnia 1982 r. może być potraktowana jako okres składkowy na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
 W orzecznictwie sądowym wykształcił się pogląd, zgodnie z którym o uwzględnieniu przy ustalaniu prawa do emerytury okresów pracy w gospodarstwie rolnym sprzed objęcia rolników obowiązkiem opłacania składki na rolnicze ubezpieczenie społeczne domowników (tj. przed 1 stycznia 1983 r.) przesądza spełnienie dwóch warunków: po pierwsze - wykonywanie czynności rolniczych powinno odbywać się zgodnie z warunkami określonymi w definicji legalnej „domownika”, zawartej w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz po drugie - czynności te muszą być wykonywane w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego czasu pracy, tj. minimum przez 4 godziny dziennie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96, OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 473; z 13 listopada 1998 r., II UKN 299/98, OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 799; z 18 lutego 1999 r., II UKN 491/98, OSNAPiUS 2000 nr 8, poz. 324, notka; z 3 grudnia 1999 r., II UKN 190/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 122, notka; z 3 grudnia 1999 r., II UKN 235/99, OSNAPiUS 2001 nr 21, poz. 650; z 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 394; z 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00, OSNAPiUS 2003 nr 7, poz. 186).
 Według stanowiska Sądu Najwyższego przedstawionego w przywołanych orzeczeniach, okresy pracy w gospodarstwie rolnym podlegają uwzględnieniu w ogólnym stażu ubezpieczeniowym także wówczas, gdy praca ta nie była faktycznie wykonywana codziennie (charakter produkcji rolnej w określonym gospodarstwie rolnym może takiej codziennej pracy nie wymagać), lecz ubezpieczony był gotów tę pracę wykonywać codziennie w wymiarze co najmniej 4 godzin, czyli był dyspozycyjny w takim wymiarze czasu pracy. W praktyce oznacza to konieczność zamieszkiwania wnioskodawcy ubiegającego się świadczenie z ubezpieczenia społecznego albo na terenie gospodarstwa rolnego, w którym świadczona jest (była) praca, albo w bliskim jego sąsiedztwie. Oznacza także, że opisanym wyżej kryteriom nie odpowiadała praca domownika, najczęściej dziecka rolnika, które uczyło się w szkole położonej w miejscowości odległej od miejsca położenia gospodarstwa rolnego, ponieważ czas poświęcany nauce w szkole oraz czas dojazdu do szkoły i powrotu do domu, a także konieczność wykonania zadanej pracy domowej, wykluczały dyspozycyjność ucznia w wymiarze co najmniej 4 godzin pracy dziennie w gospodarstwie. Znacząca grupa orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczących spełnienia warunków z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odnosi się do dzieci rolników dojeżdżających do szkół w innych miejscowościach. To tej grupy wnioskodawców ubiegających się o ustalenie ich prawa do emerytury dotyczy pogląd, że wykonywanie niektórych czynności rolniczych w gospodarstwie rolnym rodziców, w okresie odbywania nauki w szkole, wymagającej codziennych kilkudziesięciokilometrowych dojazdów do niej, nie podlega uwzględnieniu przy ustalaniu okresów składkowych jako okres pracy w gospodarstwie rolnym. Doraźna pomoc w gospodarstwie rolnym nie jest bowiem pracą w gospodarstwie. Pogląd ten o tyle nie ma zastosowania do wnioskodawcy w niniejszej sprawie, że pracując od 3 lipca 1975 r. do 31 grudnia 1991 r. w L. w L. i jednocześnie mieszkając od 1972 r. do 1983 r. w gospodarstwie rolnym teściów pod L. nie musiał codziennie dojeżdżać kilkadziesiąt kilometrów z miejsca zamieszkania do miejsca pracy, co oznacza, że jest możliwe do wyobrażenia, iż był gotów wykonywać pracę w gospodarstwie rolnym teściów codziennie, w wymiarze co najmniej 4 godzin. Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że wnioskodawca po pracy oraz w czasie urlopów bezpłatnych pracował w gospodarstwie rolnym teściów, zajmując się przede wszystkim plantacją zakontraktowanego tytoniu oraz oporządzaniem żywego inwentarza. Może to oznaczać, że w jego przypadku spełnione zostało kryterium wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym teściów w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego czasu pracy, tj. minimum 4 godziny dziennie. Kwestia ta wymaga jednak stanowczych ustaleń faktycznych oraz odpowiednich ocen prawnych.
 Trudniejsze do oceny jest spełnienie przez wnioskodawcę kryterium pracy w gospodarstwie rolnym w postaci wykonywania czynności rolniczych zgodnie z warunkami określonymi w definicji legalnej „domownika”, zawartej w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tą definicją, domownikiem jest osoba bliska rolnikowi, która: a) ukończyła 16 lat, b) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie, c) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy. Wnioskodawcę można uznać za osobę bliską jego teściom rolnikom, która zamieszkiwała na terenie gospodarstwa rolnego teściów. Kryterium stałej pracy w gospodarstwie rolnym powinno natomiast być rozumiane z uwzględnieniem tego, że art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS nie jest adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, ale reguluje kwestię stażu emerytalnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, którym okres pracy w gospodarstwie rolnym jest zaliczany wprost i traktowany jako okres składkowy niezależnie od uregulowań zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2010 r., I UK 246/09).
 W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że warunkiem uwzględnienia okresów pracy rolniczej, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przy ustalaniu prawa do emerytury (z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) nie jest jakakolwiek praca w gospodarstwie rolnym. Przedmiotem omawianej regulacji jest szczególny przywilej, polegający na zaliczeniu do stażu emerytalnego wymaganego do uzyskania emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okresu pracy rodzajowo związanej z odrębnym, rolniczym systemem emerytalnym i zasadniczo uwzględnianego do emerytury rolniczej (art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników). Co więcej, okres ten jest traktowany jak okres składkowy, mimo że dotyczy osób, w stosunku do których przed 1 stycznia 1983 r. nie istniał nawet obowiązek opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników. W tym stanie rzeczy, zmierzając do ustalenia treści zwrotu „okresy pracy w gospodarstwie rolnym”, należy przyjąć, że skoro przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia mogą być zaliczone albo na powszechne, albo na rolnicze ubezpieczenie emerytalne (art. 10 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), to mając na uwadze podmiotowy zakres rolniczego ubezpieczenia społecznego, obejmujący rolnika (jego małżonka) jako prowadzącego działalność rolniczą (art. 1 ust. 1, art. 5 i art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) oraz domownika pracującego z rolnikiem (art. 1 ust. 1 i art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), określenie to zarówno w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak i w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników może odnosić się jedynie do osoby spełniającej cechy domownika. Nie ma argumentów, które uzasadniałyby odejście od tego wymagania z tego tylko względu, że pojęcie domownika zostało wprowadzone do systemu prawa dopiero od 1 stycznia 1983 r. (art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, t.j. Dz.U. 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.). Oznaczałoby to bowiem dopuszczenie zaliczania do stażu ubezpieczeniowego (rolniczego i powszechnego) okresów pracy oderwanych od podmiotowego kręgu ubezpieczenia rolniczego i powszechnego. Z tego względu Sąd Najwyższy uznał (jeszcze na gruncie art. 5 pkt 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. 1991 r. Nr 104, poz. 450 ze zm., odpowiadającego obecnemu art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), że za przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym uważa się okresy wykonywania pracy na takich warunkach, które po tym dniu dawałyby podstawę do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 186). Należy jednak zaznaczyć, że orzecznictwo sądowe, uznając, że rozważana praca w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia powinna odpowiadać czynnościom domownika, przyjmuje łagodniejsze kryteria pracy domownika określone w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a nie dalej idące wymagania objęcia pojęciem domownika określone w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, który wymagał w szczególności, aby praca w gospodarstwie rolnym stanowiła główne źródło utrzymania domownika. Ponadto, skoro art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, że wymienione okresy pracy należy traktować jak okresy składkowe, to uwzględnienie ich przy ustalaniu prawa i wysokości świadczenia emerytalnego możliwe jest jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną rygory wymagane dla okresów składkowych. Taki rygor ustanawia art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (a poprzednio art. 2 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy o rewaloryzacji), zgodnie z którym do okresów składkowych zalicza się okresy wykonywania pracy przed 15 listopada 1991 r. w wymiarze co najmniej połowy pełnego wymiaru czasu pracy. Oznacza to, że przesłanką zaliczenia do okresów składkowych okresu pracy w gospodarstwie rolnym, o którym stanowi art. 10 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, jest znaczący dla funkcjonowania tego gospodarstwa wymiar czasu pracy, za który uważa się wymiar co najmniej połowy pełnego wymiaru czasu pracy (4 godziny dziennie). Z powyższego wynika, że jedynie wykonywanie stałej pracy w gospodarstwie rolnym, w którym osoba zainteresowana zamieszkuje lub ma możliwość codziennego wykonywania prac związanych z prowadzoną działalnością rolniczą, w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, pozwala na przyjęcie ziszczenia się przesłanek z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2008 r., II UK 61/08, LexPolonica nr 2792805).
 Stałość pracy nie musi oznaczać codziennego wykonywania czynności rolniczych, ale gotowość do podjęcia pracy rolniczej w każdej chwili, gdy sytuacja tego wymaga. Ustawodawca nie określa przy tym długości czasu, jaki musi trwać praca w gospodarstwie rolnym, aby mogła być uznana za stałą (np. miesiąc, kilka miesięcy, rok, kilka lat). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że także praca wykonywana w czasie ferii zimowych lub wakacji letnich przez uczące się w szkole dzieci rolnika może być zaliczona do ogólnego stażu ubezpieczeniowego jako praca w gospodarstwie rolnym (wyrok Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 394), jeżeli bowiem nie koliduje z zajęciami szkolnymi (a w czasie ferii zimowych lub wakacji letnich nie koliduje), to może być wykonywana w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie. Z tego punktu widzenia nie ma różnicy między wakacjami letnimi lub feriami zimowymi ucznia a urlopem bezpłatnym pracownika. Jeżeli urlop bezpłatny był udzielony w tym celu, aby pracownik mógł w czasie korzystania z tego urlopu poświęcić się szczególnie intensywnym w tym okresie pracom rolniczym (np. żniwa, wykopki, zbiór owoców lub warzyw na plantacji itd.), to praca w gospodarstwie rolnym wykonywana w takich warunkach (na pewno ponad 4 godziny dziennie, a nawet kilkanaście godzin dziennie) powinna być uznana za mającą istotny wpływ na funkcjonowanie gospodarstwa rolnego i w tym znaczeniu stała, choćby podlegała zaliczeniu do stażu ubezpieczeniowego jedynie w wymiarze tygodnia albo dwóch tygodni.
 Praca w gospodarstwie rolnym nie może polegać na doraźnej pomocy. Takiego waloru z pewnością nie ma praca w gospodarstwie rolnym świadczona w czasie urlopu wypoczynkowego, traktowana jako sposób rekreacji przez osoby przyjeżdżające z miasta na wieś. Jeżeli jednak osoba bliska rolnikowi, stale mieszkająca na terenie gospodarstwa rolnego lub w jego pobliżu, zatrudniona jako pracownik i z tego tytułu podlegająca pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, a jednocześnie równolegle stale pracująca w gospodarstwie rolnym w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie (co jest do pogodzenia z zatrudnieniem pracowniczym poza gospodarstwem rolnym), korzysta z urlopu bezpłatnego specjalnie w celu udziału w pracach rolniczych w okresie ich nasilenia, to okres takiej pracy powinien być zaliczony do ogólnego stażu ubezpieczeniowego. Warunek stałej pracy w gospodarstwie rolnym może być zatem spełniony nawet w odniesieniu do dwóch pięciodniowych przerw w wykonywaniu pracy zarobkowej, stanowiącej pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego wnioskodawcy, jeżeli poza tym wnioskodawca stale pracował w gospodarstwie rolnym, co najmniej przez 4 godziny dziennie, przez cały czas zamieszkiwania w tym gospodarstwie wspólnie z teściami. Dwa pięciodniowe okresy urlopu bezpłatnego nie mogą być oceniane w oderwaniu od całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności wpływu codziennej pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym teściów na jego ogólne funkcjonowanie. Wymaga to stanowczych ustaleń faktycznych Sądu Apelacyjnego, jednak z dotychczasowych ustaleń zdaje się wynikać, że praca wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym teściów nie sprowadzała się jedynie do dwóch pięciodniowych okresów urlopu bezpłatnego, lecz trwała nieprzerwanie przez kilka lat, tyle że pozostałe okresy (poza okresami urlopu bezpłatnego) nie mają znaczenia dla celów ubezpieczeniowych, ponieważ pokrywają się z ubezpieczeniem z tytułu zatrudnienia pracowniczego.
 Przedstawiana w skardze kasacyjnej wątpliwość co do wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz co do charakteru pracy w gospodarstwie rolnym, uwzględnianej w stażu ubezpieczenia pracowniczego, wymaga rozstrzygnięcia na gruncie systemu ubezpieczeń społecznych obowiązującego od 1 stycznia 1999 r.
 Zasadnicze znaczenie należy przypisać odrębności systemów ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia społecznego rolników, które zostały oparte na odmiennych zasadach podlegania ubezpieczeniu, finansowania i udzielania świadczeń. W związku z tym przepisy zawarte w tych ustawach, normujące możliwość wzajemnego uwzględniania okresów ubezpieczenia, należy uznać za przepisy szczególne (co ujawnia się w art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz w art. 10 ust. 3 i art. 56 ustawy o emeryturach i rentach), które wymagają ścisłego interpretowania i ostrożnego stosowania. Prostą tego konsekwencją jest przyjęcie, że okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mimo że nie jest okresem pracy sensu stricto, a przez podkreślenie, że chodzi o pracę po 16 roku życia, nawiązuje do okresu pracy w gospodarstwie rolnym wykonywanej przez domowników rolnika, czyli osoby mu bliskie, nie może być uważany za przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres ubezpieczenia społecznego domownika, zwłaszcza gdy sporne okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed 1 stycznia 1983 r. nie były okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu i nie była za nie opłacana składka na ubezpieczenie.
 Przeciwko pojmowaniu okresu pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dosłownie według definicji zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników przemawia także to, że art. 10 ust. 1 pkt 3 nie jest wyraźnie adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym (domowników) ani do osób zatrudnionych w gospodarstwie rolnym na podstawie umowy o pracę (pracowników); reguluje staż emerytalny wymagany od innych ubezpieczonych niż rolnicy, w którym okres pracy w gospodarstwie rolnym jest okresem zaliczanym wprost, niezależnie od uregulowań ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, i traktowanym tak jak okres składkowy (por. art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Implikuje to stwierdzenie nieadekwatności stosowania (nawet przez analogię) wobec osoby, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, kryteriów objęcia ubezpieczeniem domowników rolnika na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. W szczególności chodzi o warunek pozostawania we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem i stałości wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym rozumianej jako praca wyłącznie w gospodarstwie rolnym. Żadnego znaczenia dla uwzględnienia okresu pracy w gospodarstwie rolnym nie ma zamieszkiwanie w gospodarstwie rolnym ani wykonywanie pracy stałe lub tylko sezonowe, np. w czasie wakacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 394). Akceptując ten punkt widzenia nie można bezkrytycznie podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że dla spełnienia przesłanek z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wymagane jest nie tylko zamieszkiwanie w pobliżu gospodarstwa rolnego, co zapewnia dyspozycyjność osoby pracującej w gospodarstwie (wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00, OSNAPiUS 2003 nr 7, poz. 186), ale przede wszystkim stała gotowość do pracy i niepodleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu oraz traktowanie pracy w gospodarstwie rolnym jako głównego źródła utrzymania. Takie kryteria nie wynikają z analizowanego przepisu.
 Wyłączenie przesłanek ubezpieczenia rolniczego pociąga za sobą jednak konieczność zajęcia, na gruncie systemu ubezpieczenia społecznego obowiązującego od 1 stycznia 1999 r., stanowiska wobec zagadnienia, czy pracy w gospodarstwie rolnym, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stawiane są jakiekolwiek inne warunki. Rodzi się tu niejasność wynikająca z tego, że powołany przepis - zresztą tak, jak poprzednie - nie wyznacza rozmiaru świadczonej pracy, podczas gdy art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do uwzględnienia okresów pracy przed 15 listopada 1991 r. wymaga, aby praca wykonywana była w wymiarze co najmniej połowy pełnego wymiaru czasu pracy. Wątpliwość ta została usunięta licznymi orzeczeniami Sądu Najwyższego zapadłymi w poprzednim stanie prawnym, w których jako przesłankę zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, a przed objęciem ubezpieczeniem społecznym, przyjmowano ten właśnie wymiar pracy - przekraczający 4 godziny dziennie. W konsekwencji stan prawny i poglądy Sądu Najwyższego zawarte w orzeczeniach, które zachowały aktualność co do oceny zaliczalności pracy w gospodarstwie rolnym do ogólnego stażu emerytalnego, prowadzą do konkluzji, że jeżeli praca w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczona była przed dniem 1 stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu pracy, to przy ustalaniu prawa do emerytury uwzględnia się ten okres także, gdy przypadał w czasie wakacji szkolnych ucznia albo urlopu bezpłatnego pracownika, niezalenie od tego, jak długo trwały te wakacje lub ten urlop (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2 lit. a ustawy o emeryturach i rentach). Należy jednak podkreślić, że jedynie wykonywanie stałej a nie dorywczej pracy w gospodarstwie rolnym, w którym osoba zainteresowana zamieszkuje lub ma możliwość codziennego wykonywania prac związanych z prowadzoną działalnością rolniczą, w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, pozwala na przyjęcie ziszczenia się przesłanek z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 2008 r., II UK 61/08). Nie może to zatem być doraźna kilkudniowa pomoc w gospodarstwie rolnym, lecz stałe przyczynianie się pracą do jego funkcjonowania jako organizmu gospodarczego.
 Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną i orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 KPC.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Zarejestrowanie działalność gospodarczej w ostatnich miesiącach ciąży

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 grudnia 2018 r. I UK 476/17 Nie stanowi tytułu...