sobota, 2 listopada 2013

Niedopuszczalność jednoczesnego pobierania zasiłku macierzyńskiego z tytułu obowiązkowego i dobrowolnego ubezpieczenia - wyrok Sądu Najwyższego

Wyrok 
Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych
z dnia 3 października 2008 r. II UK 32/08


Podleganie przez kobietę obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu stosunku pracy i uzyskanie prawa do zasiłku macierzyńskiego, wyklucza równoczesne podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej i uzyskanie prawa do drugiego zasiłku macierzyńskiego (art. 11 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).



-     OSNAPiUS 2010 nr 3-4, poz. 51, str. 157, MoPr 2009 nr 1, str. 40, Legalis
-     Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Art. 11
-     Ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, Art. 29 ust. 1


Numer 114476


Skład sądu
Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar
 Sędziowie SN: Romualda Spyt, Jolanta Strusińska-Żukowska


Sentencja
Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 3.10.2008 r. sprawy z wniosku Agnieszki S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział Wojewódzki w G. o zasiłek macierzyński, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z 20.9.2007 r. (...),
 1) uchyla zaskarżony wyrok i zmienia poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego w G. z 20.4.2007 r., w ten sposób, że oddala odwołanie wnioskodawczyni;
 2) zasądza od Agnieszki S. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału Wojewódzkiego w G. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


Uzasadnienie

Wnioskodawczyni Agnieszka S. odwołała się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) Oddziału w G. z 11.1.2007 r. odmawiającej jej prawa do zasiłku macierzyńskiego za okres od 13.6.2006 r. do 16.10.2006 r.
 Wyrokiem z 20.4.2007 r. SR w G. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonej prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres od 1.7.2006 r. do 16.10.2006 r. z tytułu urodzenia dziecka w okresie podlegania ubezpieczeniu chorobowemu w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej.
 Z ustaleń sądu wynikało, że Agnieszka S. od 30.6.2005 r. podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej - kancelarii radcy prawnego. W okresie od 1.10.2005 r. do 30.6.2006 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia w Akademii Wychowania Fizycznego w G. i opłacała składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu równolegle prowadzonej działalności gospodarczej. W 13.6.2006 r. ubezpieczona urodziła syna i od tego dnia przebywała na urlopie macierzyńskim, pobierając zasiłek macierzyński przez okres od 13.6.2006 r. do 16.10.2006 r. W dniu 20.6.2006 r. wnioskodawczyni dokonała zgłoszenia do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego, rentowych, wypadkowego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, wskazując jako dzień objęcia ubezpieczeniem 13.6.2006 r. i opłaciła składki za okres od 13.6.2006 r. do 30.6.2006 r. W dniu 10.7.2006 r. wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku macierzyńskiego z tytułu urodzenia dziecka w okresie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej.
 Sąd I instancji, powołując się na uchwałę (7) SN z 23.5.2006 r. w sprawie III UZP 2/06, wskazał, że w związku z nabyciem przez wnioskodawczynię prawa do zasiłku macierzyńskiego z tytułu zatrudnienia powstał po jej stronie na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 9 ust. 6 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., dalej jako: SysUbSpołU) obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowego w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej. Wobec tego na podstawie art. 11 ust. 2 SysUbSpołU wnioskodawczyni uzyskała również uprawnienie do objęcia jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Zdaniem SR wnioskodawczyni skutecznie 20.6.2006 r. zgłosiła się do ubezpieczeń społecznych, w tym do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od 13.6.2006 r., wskazując jako początek objęcia ubezpieczeniem dzień porodu. Skutkiem powyższego ubezpieczona w dacie porodu została objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i ochroną z tego ubezpieczenia, a w konsekwencji na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z 25.6.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 60, poz. 636 ze zm., dalej jako: ZasiłkiU) nabyła prawo do zasiłku macierzyńskiego z tytułu dobrowolnego przystąpienia do ubezpieczenia chorobowego w związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą, niezależnie od tego, że prawo do tego świadczenia uzyskała również w związku z objęciem jej jako pracownika obowiązkiem ubezpieczenia chorobowego.
 Sąd II instancji w G., rozpoznając apelację organu rentowego, uznał ją za bezzasadną i wyrokiem z 20.9.2007 r. oddalił ją w całości, podzielając stanowisko sądu I instancji. Zdaniem SO SR dokonał niewadliwych ustaleń i prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego, a także wbrew twierdzeniom organu rentowego prawidłowo odczytał sens uchwały SN z 23.5.2006 r. Zgodnie z wyrażonym tam stanowiskiem SN, w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego, tj. w przypadku ubezpieczonej, poczynając od 13.6.2006 r., tytułem warunkującym prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego była również działalność gospodarcza. Skoro ubezpieczona przystąpiła do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, wykorzystując przysługujące jej w tym zakresie uprawnienie, to 13.6.2006 r. podlegała temu ubezpieczeniu, a tym samym nabyła prawo do zasiłku macierzyńskiego.
 Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, który skarżąc go w całości, zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:
 - art. 6 ust. 1 pkt 19 w zw. z art. 9 ust. 6 SysUbSpołU poprzez przyjęcie, że wnioskodawczyni jako osoba z prawem do zasiłku macierzyńskiego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego mogła się skutecznie zgłosić z dniem urodzenia dziecka także do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej;
 - art. 29 ust. 1 w zw. z art. 1 ZasiłkiU przez przyjęcie, że na dzień 13.6.2006 r., czyli dzień urodzenia dziecka, wnioskodawczyni była objęta ubezpieczeniem chorobowym z dwóch tytułów:
 a) z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego w związku z zatrudnieniem w Akademii Wychowania Fizycznego w Gdańsku (art. 11 ust. 1 SysUbSpołU),
 b) z tytułu zgłoszenia się w 13.6.2006 r., tj. w dniu urodzenia dziecka, do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego osoby prowadzącej działalność gospodarczą (art. 11 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 5 SysUbSpołU), co w konsekwencji doprowadziło do uznania przez sądy obu instancji prawa wnioskodawczyni do dwóch zasiłków macierzyńskich.
 Naruszenia przepisów postępowania skarżący upatrywał natomiast w uchybieniu art. 328 § 2 KPC, co polegało na nadmiernej lakoniczności w ujawnieniu przez sąd w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku motywów rozstrzygnięcia prowadzącej, w ocenie skarżącego, do nierozpoznania apelacji organu rentowego w całości.
 Na podstawie powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku SO w G., a także poprzedzającego go wyroku SR w G. i oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku SO i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
 W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ rentowy wyraził pogląd, że wnioskodawczyni ma prawo tylko do jednego zasiłku macierzyńskiego z tytułu pracowniczego ubezpieczenia chorobowego, urodziła bowiem dziecko w okresie podlegania temu ubezpieczeniu, jej zgłoszenie zaś do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie wywołało skutku w postaci objęcia jej tym ubezpieczeniem, zgłoszenia bowiem dokonała, będąc osobą, której tytuł ubezpieczeń emerytalnych i rentowych wynikał - w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego z pracowniczego społecznego ubezpieczenia chorobowego - z art. 6 ust. 19 SysUbSpołU. Osoby takie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń emerytalnych i rentowych - jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych - bez możliwości zgłoszenia się do dobrowolnych ubezpieczeń chorobowych, co wynika z treści art. 11 oraz 12 SysUbSpołU. Zgłoszenie wnioskodawczyni z dniem urodzenia syna do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego nie spowodowało włączenia jej do tego ubezpieczenia, czego skutkiem był brak prawa do zasiłku macierzyńskiego z tego ubezpieczenia.
 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
 Zgodnie z art. 1 SysUbSpołU, ubezpieczenia społeczne obejmują: ubezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia rentowe, a także ubezpieczenie chorobowe oraz wypadkowe.
 Ryzyko podlegające ochronie w ramach ubezpieczeń emerytalnego i rentowych ma charakter "ogólny", tj. niezależny od konkretnego tytułu do ubezpieczenia. Jeżeli zatem jedna osoba wykonuje kilka rodzajów działalności (ma kilka tytułów), z którymi wiąże się obowiązek tych ubezpieczeń, ustawodawca z reguły wskazuje, który tytuł ma pierwszeństwo, czyli z którego z tych tytułów podlega się ubezpieczeniu z wyłączeniem obowiązku z pozostałych tytułów.
 Z problemem tego rodzaju zbiegu tytułów do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zmierzył się SN w przywołanej przez sąd II instancji uchwale (7) z 23.5.2006 r. (III UZP 2/06, OSNP Nr 1-2/2007, poz. 20), przyjmując, że osoby, które w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego lub urlopu wychowawczego pozostają w stosunku pracy i równocześnie prowadzą pozarolniczą działalność, podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia tej działalności. Ponadto w motywach uchwały SN wskazał m.in., że wraz z uzyskaniem prawa do zasiłku macierzyńskiego przez osobę pozostającą w stosunku pracy, obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych przestaje wypływać z zatrudnienia (art. 6 ust. 1 pkt 1 SysUbSpołU), ponieważ tytułem do tych ubezpieczeń staje się w myśl art. 6 ust. 1 pkt 19 SysUbSpołU pobieranie zasiłku macierzyńskiego. Ten ostatni tytuł ubezpieczenia obowiązkowego jest tytułem z tzw. względnym pierwszeństwem, tzn. powoduje obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych tylko wtedy, gdy jednocześnie nie istnieje żaden inny tytuł rodzący obowiązek ubezpieczenia, mający z mocy ustawy w zbiegu z tym tytułem bezwzględne pierwszeństwo (art. 9 ust. 6 SysUbSpołU). Jeżeli zatem osoba pobierająca zasiłek macierzyński prowadzi równocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega przymusowi ubezpieczeń emerytalnego i rentowych tylko z tego ostatniego tytułu (art. 6 ust. 1 pkt 5 SysUbSpołU).
 Śledząc argumentację zawartą w uzasadnieniu uchwały, nie można nie zauważyć, że obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej nie mógłby powstać, gdyby przymus ubezpieczenia nie przestał wypływać ze stosunku pracy będącego bezwzględnym tytułem ubezpieczenia (mającym pierwszeństwo przed wszystkimi innymi tytułami). Stosunek pracy przestaje zaś stanowić tytuł do ubezpieczenia dopiero wówczas, gdy podlegająca mu osoba uzyska uprawnienie do zasiłku macierzyńskiego. Prawo do tego świadczenia przysługuje, po myśli art. 29 ust. 1 ZasiłkiU ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego urodziła dziecko. Pracownik podlega obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu, w ramach którego chronione jest ryzyko niezdolności do pracy w związku z urodzeniem dziecka. Prawo do zasiłku macierzyńskiego przysługuje zatem pracownicy z tytułu ziszczenia się zdarzenia chronionego ubezpieczeniem chorobowym w okresie, gdy ubezpieczeniu temu podlega ona obowiązkowo.
 Uznanie, że to samo zdarzenie może być równocześnie chronione dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, wymagałoby zatem stwierdzenia, iż obowiązujące przepisy dopuszczają tego rodzaju "zbieg" ubezpieczeń chorobowych: obowiązkowego i dobrowolnego.
 W odniesieniu do ryzyka chorobowego przedmiotem ochrony jest utrata zarobku z powodu niezdolności do wykonywanej pracy. Jeśli choroba przeszkadza w osiąganiu środków utrzymania, ustawodawca wprowadza obowiązek ubezpieczenia w odniesieniu do danego tytułu. Jeśli utrata zarobku nie następuje, ponieważ ubezpieczony zachowuje dochód (np. poseł, stypendysta) albo go nie osiąga (bezrobotny), obowiązek ubezpieczenia jest wyłączony. Zainteresowany ma natomiast możliwość dobrowolnego przystąpienia do tego ubezpieczenia w sytuacjach, w których według jego oceny choroba wpłynie na osiągane zarobki (działalność gospodarcza, umowa zlecenia).
 Powyższe zasady wynikają z art. 11 SysUbSpołU, zgodnie z którym obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12, tj. pracownicy, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz osoby odbywające służbę zastępczą (ust. 1), a dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10, tj. osoby wykonujące pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, prowadzące pozarolniczą działalność, wykonujące pracę w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania oraz duchowni (ust. 2).
 Zauważyć należy, że możliwość objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym ograniczona jest warunkiem obowiązkowego podlegania wnioskującej o to osoby ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów wymienionych w art. 11 ust. 2 SysUbSpołU. Osoba będąca pracownikiem i podlegająca z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu nie może więc jednocześnie podlegać dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, ponieważ niezależnie od tego, czy równocześnie wykonuje inną działalność, obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych wypływa wyłącznie ze stosunku pracy (art. 9 ust. 1 SysUbSpołU). Nie jest więc objęta przymusem takich ubezpieczeń z innych tytułów, w tym wymienionych w art. 11 ust. 2 SysUbSpołU, a zatem nie spełnia warunku umożliwiającego przystąpienie dobrowolnie do ubezpieczenia chorobowego.
 Dla rozpoznawanej sprawy z powyższego wynika zatem konkluzja, iż w przypadku wnioskodawczyni nie mogło dojść do swoistego "zbiegu" obu rodzajów ubezpieczenia chorobowego - obowiązkowego i dobrowolnego - jak nieprawidłowo przyjął SO. Podleganie przez nią jako pracownika obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu, w ramach którego ziściło się chronione tym ubezpieczeniem ryzyko w postaci urodzenia dziecka, skutkiem czego uzyskała prawo do zasiłku macierzyńskiego, wyklucza możliwość przyjęcia na gruncie obowiązujących przepisów, że w chwili zajścia chronionego zdarzenia objęta była również dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym, co pozwalałoby na uzyskanie uprawnienia do drugiego zasiłku macierzyńskiego w związku ze ziszczeniem się tego samego ryzyka.
 Zarzuty skarżącego odnośnie do naruszenia przytoczonych w petitum skargi kasacyjnej przepisów prawa materialnego okazały się zatem w pełni uzasadnione. Jednocześnie SN uznał za nieusprawiedliwiony zarzut sformułowany w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, ponieważ uchybienie art. 328 § 2 KPC tylko wtedy mogłoby spowodować uwzględnienie skargi, gdyby wady uzasadnienia wyroku uniemożliwiały kontrolę kasacyjną orzeczenia, co w niniejszej sprawie nie zachodzi.
 W konsekwencji zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącego odnoszącego się do orzeczenia co do istoty sprawy i w związku z tym SN na podstawie art. 39816 KPC i art. 39821 w zw. z art. 108 § 1, art. 98 i 99 KPC orzekł jak w sentencji.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Zarejestrowanie działalność gospodarczej w ostatnich miesiącach ciąży

Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 grudnia 2018 r. I UK 476/17 Nie stanowi tytułu...